Książka „Dal chiodo alla chiave. La teologia fondamentale di Papa Francesco” (Od gwoździa do klucza. Teologia fundamentalna papieża Franciszka) ukazała się nakładem Watykańskiej Księgarni Wydawniczej (LEV) pod redakcją prof. Micheliny Tenace i liczy 160 stron. Swój wkład do jej wydania wniosło łącznie 9 naukowców z wydziału teologii fundamentalnej Gregorianum.

Na wstępie spotkania abp Ladaria podziękował autorom opracowania za ich wysiłek i wykonaną pracę, aby zebrać i uporządkować myśl teologiczną obecnego papieża, ukazując jej oryginalność. Zauważył, że o ile pisma Ojca Świętego nt. rodziny, moralności czy ewangelizacji są ogólnie znane, to niewiele wiadomo o jego stosunku do teologii fundamentalnej. Prezentowana książka, choć niewielka, w zwartej formie podejmuje niektóre zagadnienia klasyczne z tej dziedziny, wychodząc od nauczania papieskiego.

W tym kontekście nowy prefekt najważniejszej kongregacji watykańskiej przypomniał stwierdzenie Franciszka, że teologia nie jest myślą pełną i zakończoną, ale pozostaje w ciągłym rozwoju. Przywołał też słowa św. Augustyna, iż to „Bóg jest zawsze największy” i nawet jeśli my stajemy się więksi, On będzie coraz większy. A poznawanie Boga nie będzie takie, jakie powinno być, jeśli nie zrodzi się z więzi z Nim w modlitwie i w komunii z innymi – stwierdził mówca. Za Franciszkiem powtórzył, że teologię uprawia się „na kolanach”.

Zaznaczył następnie, że tytuł dzieła dobrze oddaje troskę papieża, który uważa, że jeśli teologia fundamentalna i w ogóle cała teologia ma sens, to tylko dlatego, że pozwala nam wchodzić do serca Boga, do serca Jezusa, pomaga nam otwierać się na bliźniego i na miłość. Ladaria przypomniał za ojcami Kościoła, że do tajemnicy serca dochodzimy przez przebity bok Jezusa. Na tym polega ciekawa metoda tego papieża, gdyż jego myśl jest bardziej intuicyjna niż oparta na argumentach – dodał. Przywołał również pogląd św. Tomasza z Akwinu, iż teologia i filozofia mają ten sam przedmiot badań, ale ta pierwsza „porusza się w świetle objawienia Bożego”. Bóg jest zarówno przedmiotem, jak i podmiotem teologii, która słucha tego, co Bóg nam powiedział, w posłuszeństwie wierze.

Prefekt Kongregacji przytoczył również fragment tekstu kard. Josepha Ratzingera, że Bóg jest nie przedmiotem, ale podmiotem, teolog zaś odwrotnie - jest podmiotem teologii. Jeśli ktoś chce rozważać Boga jako przedmiot, nigdy nie będzie mógł poznać Jego prawdy. Teologia w ścisłym znaczeniu jest bowiem jedynie Pismem Świętym, słowem Bożym a nauczyciel teologii jest słuchaczem słowa, który nie wysuwa na plan pierwszy swej inteligencji i mądrości, ale daje miejsce Bogu, który mówi – przypomniał słowa swego dawnego poprzednika, a obecnie papieża seniora abp Ladaria. Podkreślił, że byłoby pięknie, gdyby teologowie zaczęli słuchać Boga, który mówi, gdyby byli Jego głośnikami.

I Franciszek w swym nauczaniu wspomina o związku tego poznania z miłością, pisząc np. w pkt. 36 swej encykliki „Lumen fidei”, iż teologia chrześcijańska rodzi się z pragnienia „lepszego poznania tego, co kochamy”. Chodzi o miłość do Boga, Chrystusa, Kościoła i do człowieka – wyjaśnił hiszpański jezuita. Zwrócił uwagę, że w tej sytuacji niemożliwa jest teologia bez wiary, ponieważ teologia należy do samego ruchu wiary, szukającej najgłębszego momentu oświecenia Bożego, którego uwieńczeniem jest Chrystus.

Na zakończenie swej wypowiedzi prefekt Kongregacji Nauki Wiary zauważył, że wielcy doktorzy i teologowie średniowieczni głosili, iż teologia jest nauką wiary i udziałem w poznaniu, które Bóg daje z siebie. A częścią jej jest pokora, która pozwala, aby Bóg nas dotykał, zna swoje ograniczenia w obliczu tajemnicy i to teologia jest częścią kościelnej formy wiary, Kościół bowiem strzeże wiary wszystkich, zwłaszcza tych najmniejszych – podkreślił na zakończenie abp Ladaria.

Obecna na prezentacji prof. Tenace wyjaśniła krótko, że tytuł książki odwołuje się zarówno do zamykania (gwóźdź), jak i do otwierania (klucz), przede wszystkim na tajemnicę Boga. Samego słowa „gwóźdź” użył Franciszek w przemówieniu do członków Gregorianum. Wspomniał wówczas o „pięknie teologii biblijnej i dogmatycznej”, dodając, że „teologia fundamentalna jest gwoździem, który trzeba usunąć”. Stwierdzenie to należy widzieć w kontekście, w którym papież je wypowiedział: było to zaraz po jego przemówieniu – zachęcie do sprawdzenia, czy teologia rozgrzewa serce, bo samo mówienie o Bogu ogrzewa serce, ale jest też inny sposób uprawiania teologii, który zamyka, wyjaławia, przyzwyczaja wiernych do zamykania drzwi. A Franciszek wskazał wtedy na potrzebę teologii zdolnej do otwierania się i szukania dróg nadziei – wyjaśniła prof. Tenace.